Sie 17 2013

Wybrane techniki muzykoterapii oparte na piosenkach – Krzysztof Stachyra

Krzysztof Stachyra

 

Wybrane techniki muzykoterapii oparte na piosenkach

 

Piosenki w muzykoterapii mają bardzo różne zastosowanie, w zależności od potrzeb i sytuacji. Najczęściej stanowią element tzw. aktywnych form muzykoterapii, opartych na zaangażowaniu uczestników sesji poprzez śpiew, grę na instrumentach, taniec, ruch. Jednak w praktyce muzykoterapeutycznej spotkać można techniki, które pomimo swojego silnego powiązania z piosenką uznawane są za formy receptywne. Taki sposób klasyfikacji wynika z ich specyficznego charakteru. Poniżej przedstawię dwie najbardziej popularne ‘receptywne’ formy pracy z piosenką – Songwriting oraz Song Lyric Discussion i wyjaśnię jak się nimi posługiwać.

 

Technika Songwriting, czyli w jakim celu i jak na terapii tworzyć piosenki

Pod angielską nazwą Songwriting (w tłum. „pisanie piosenki”), kryje się technika, która jest szeroko stosowana przez wielu muzykoterapeutów. Nie przez przypadek na ostatnim IX Europejskim Kongresie Muzykoterapii, który odbył się w sierpniu 2013 roku Oslo w Norwegii technice tej poświęcono cały kilkugodzinny blok wykładów. Tworzenie piosenek opisywane jest w literaturze muzykoterapeutycznej jako skuteczne narzędzie do wspomagania ekspresji emocjonalnej oraz interakcji społecznych. Ficken (1976) poleca tę technikę do pracy z pacjentami psychiatrycznymi wskazując na możliwości stymulowania interakcji i ekspresji emocjonalnej oraz zachęcanie do akceptowanych społecznie zachowań w terapii grupowej. Gfeller (1987), pośród możliwych do osiągnięcia korzyści wymienia zwiększanie spójności grupy i dzielenie się problemami. Jednocześnie stwierdza, że jako forma ekspresji emocji, songwriting zalecany jest także do pracy z osobami niepełnosprawnymi ruchowo. Opisywane są przypadki stosowania tej techniki w pracy z pacjentami cierpiącymi na chorobę Alzheimera (Silber, Hes 1995), ale również z młodzieżą – w celu zwiększania spójności grupy, wzmacniania autoekspresji, podnoszenia samooceny, pracy z treściami wypartmi oraz pogłębiania wglądu w uczucia i potrzeby tak swoje, jak i innych osób w grupie (Edgerton 1990; Konieczna-Nowak 2012; Stachyra 2012).

Badania przeprowadzone na grupie prawie pół tysiąca muzykoterapeutów z kilkudziesięciu krajów, a skierowane na ustalenie najczęstszego terapeutycznego zastosowania techniki songwriting, dowiodły, że daje ona uczestnikom terapii możliwość doświadczania samoopanowania, rozwija pewność siebie i wzmacnia samoocenę, uczy dokonywania wyborów, uzewnętrzniania myśli, fantazji i emocji, sprzyja osiąganiu wglądu, klaruje myśli i uczucia, ułatwiając tym samym zrozumienie samego siebie (Baker i inni 2008).

 

Praca z zastosowaniem techniki songwriting

Punktem wyjścia w czasie sesji z zastosowaniem techniki songwriting jest dyskusja, na której wybiera się temat piosenki. Pomocne na tym etapie jest sięganie do wydarzeń, w których brał udział uczestnik sesji, niecodzienne zdarzenia z ostatnich dni, czasami historie z wakacji, etc. Jeśli technikę tę prowadzimy w sesjach grupowych szczególnie przydatne dla tej techniki jest oparcie się na zdarzeniach, w których uczestniczyła bądź ma uczestniczyć cała grupa (np. wspólny wyjazd). Jednak nawet w sesjach grupowych, można bazować na historii jednego uczestnika sesji, zwłaszcza jeśli przeżywa on w danym czasie istotne dla jego życia wydarzenia, wiążące się z dużymi emocjami czy przeżywaniem silnych stanów uczuciowych. Tekst może wówczas stanowić wsparcie, powinien współgrać z potrzebami psychospołecznymi danej osoby (Gfeller 1987).

Po wybraniu tematu piosenki każdy z uczestników powinien mieć możliwość, a nawet być zachęcany (nie mylić z wymuszaniem!) do podzielenia się swoimi uwagami, odczuciami związanymi z tematem. Jest to ważne, gdyż rozmowa na temat, którego będzie dotyczyć tekst piosenki jest dobrą okazją do lepszego poznania siebie nawzajem przez uczestników grupy terapeutycznej, wymiany poglądów i opinii.

Kolejnym etapem pracy – po ustaleniu i przedyskutowaniu szczegółów dotyczących tematyki piosenki – jest tworzenie tekstu lub komponowanie melodii. Zwykle nie ma ustalonych kanonów czy tekst piosenki powinien powstać pierwszy czy też muzyka. Niekiedy tworzy się tekst i muzykę równocześnie. Melodia do piosenki może być wybrana spośród popularnych melodii, lub też zostać w całości skomponowana przez uczestników. Również słowa piosenki mogą bazować na innym, znanym wszystkim tekście – w takiej sytuacji zmienia się, albo poszczególne zwrotki lub frazy w tekście oryginalnym. Jest to dobry pomysł do pracy z grupą, która nie ma jeszcze doświadczeń w działaniach techniką songwriting.

Zwieńczeniem pracy jest przeczytanie całości tekstu i wykonanie piosenki.

 

Osoby doświadczone w stosowaniu songwriting często podkreślają, że pisanie tekstu piosenki uznawane jest za najważniejszy element tej techniki, zaś tworzenie muzyki to element dodatkowy, uzupełniający. Stąd też, jak zostało wcześniej wspomniane, często się sięga do gotowych propozycji muzycznych. Jeśli grupa decyduje się na samodzielne skomponowanie melodii, wtedy stosujemy techniki znane z improwizacyjnych modeli muzykoterapii. Można rozpocząć od recytacji tekstu połączonej z klaskaniem rytmu słów. Kolejno dołączyć jakiś motyw, który będzie motywem przewodnim w piosence. Można oprzeć na nim refren lub zwrotkę. Następnie rozwijamy melodię, na przykład poprzez zastosowanie schematu harmonicznego. Charakter muzyki powinien odpowiadać wyrazowi tekstu.

Songwriting jest bardzo prostą techniką, dzięki temu nawet początkujący terapeuta jest w stanie bez większych problemów z nią sobie poradzić. Do jej stosowania powinny również zachęcać szerokie możliwość jej wykorzystania. Może ona znaleźć zastosowanie w pracy zmierzającej do uzyskania lepszej integracji grupy, umożliwienia ekspresji emocji, uczenia pracy zespołowej / współpracy w grupie, lepszego poznania się uczestników grupy nawzajem, wyrzucenia z siebie dręczących myśli itp., zainicjowania rozmowy na tematy ważne/trudne dla danej osoby/grupy, przedyskutowania problemów, sytuacji trudnych bądź kontrowersyjnych, pokazania swoich zdolności (tworzenie tekstu, muzyki, pomysłowość, poczucie humoru), obserwacji/diagnozy poszczególnych członków grupy (umiejętność nawiązywania kontaktów, negocjowania, dążenie do bycia liderem lub wycofywanie się, współpraca etc.). Łatwość, przystępność tej techniki powinny zachęcać terapeutów do sięgania po nią, tak często jak jest to uzasadnione potrzebami procesu terapii.

 

 

Dyskusja nad słowami piosenki (Song Lyric Discussion)

Nie tylko muzykoterapeutów, ale też psychologów, psychoterapeutów i psychiatrów powinna zainteresować technika zwana „dyskusją nad słowami piosenki” (ang. Song Lyric Discussion – SLD). Jest ona tak uniwersalna, gdyż nie wymaga od osoby się nią posługującej posiadania umiejętności muzycznych. Podobnie jak w przypadku techniki songwriting, tak i tutaj podstawowe znaczenie ma nie tyle muzyka co tekst piosenki. Z tego względu wykorzystuje się jedynie utwory z tekstem w języku zrozumiałym dla wszystkich uczestników sesji. W zależności od sposobu wykorzystania piosenki w czasie sesji, terapeuta sam przygotowuje odpowiednie nagrania lub prosi, aby uczestnik lub uczestnicy przynieśli utwory, które mogą być przydatne w terapii. Bardzo pomocne jest wcześniejsze przygotowanie listy piosenek wraz z adnotacjami na temat ich treści. Warto w takim zestawieniu uwzględnić utwory, które przeszły do klasyki piosenki, przeboje z ostatnich kilkudziesięciu lat. Wzory tabel do selekcji utworów przydatnych w technice SLD znaleźć można w książce „Podstawy muzykoterapii” (Stachyra 2012).

 

Piosenki, które stają się bazą do sesji muzykoterapii techniką SLD mogą zostać wykorzystane na różne sposoby. Już sam wybór piosenki przez klienta daje terapeucie wiele cennych informacji diagnostycznych. Piosenka może być metaforą obrazu „ja” klienta, świadczyć o poziomie jego empatii, może też stanowić narzędzie ułatwiające uświadomienie sobie własnych emocji.

Listę propozycji różnych sposobów wykorzystania piosenki zaprezentował już czterdzieści lat temu Baumel:

  1. Klient wybiera piosenkę, która „mówi” coś o nim samym, a następnie prezentuje ją terapeucie lub grupie. Taki sposób autoprezentacji z reguły budzi mniejsze opory w uczestniku sesji niż klasyczna rozmowa znana z psychoterapii.
  2. Klient wybiera piosenkę, która odzwierciedla uczucie, emocje, przeżycia wybranej osoby z grupy. Celem działania w tym wypadku jest pomoc drugiej osobie w odkrywaniu i zrozumieniu własnych uczuć i emocji.
  3. Klient wybiera piosenkę dla grupy. Tekst piosenki może odnosić się do osoby, która dokonała jego wyboru lub zachęcać, zapraszać grupę do dzielenia się przeżyciami, przemyśleniami na określony temat.
  4. Terapeuta wybiera piosenkę, która ukazuje jego uczucia względem klienta lub grupy. Jest to sposób prezentacji znaczących emocji terapeuty, potencjalne narzędzie do wykorzystania przy omawianiu uczuć i emocji związanych z przeniesieniem i przeciwprzeniesieniem.
  5. Terapeuta wybiera piosenkę, dzięki której rozwija wcześniej dyskutowany temat lub zachęca do eksploracji nowych zagadnień czy nowych zasobów.
  6. Terapeuta wybiera piosenkę, która będzie ułatwiała grupowe procesy szczególnie w sytuacji, kiedy członkowie grupy powstrzymują się przed dokonywaniem wyborów z powodu oporu, zahamowania itp. Dotyczy to również eksploracji procesów związanych z przeniesieniem (Baumel 1973).

 

Sposób percepcji piosenki jest w znacznym zakresie uwarunkowany przez osobiste doświadczenia i skojarzenia słuchacza. Piosenki są utworami popularnymi i z tego względu prawdopodobieństwo zaistnienia skojarzeń może być relatywnie wysokie. Jednak należy zauważyć, że skojarzenia (nawet pomimo swojej nieprzewidywalności) mogą okazać się pomocnym narzędziem w pracy – mogą przyczynić się do poszerzenia i pogłębienia możliwości terapeutycznego wykorzystania danej muzyki.

 

Technika SLD w praktyce

W zależności od potrzeb i sytuacji terapeuta może poprosić klienta o przyniesienie na sesję ulubionych nagrań z ich własnej kolekcji lub klient może wybrać piosenki z zestawu płyt znajdujących się w gabinecie muzykoterapii. Z tego powodu zaleca się pogrupowanie płyt alfabetycznie pod kątem wykonawców. Istotne jest także przygotowanie odtwarzacza z pilotem, tak aby w każdej chwili mieć sposobność kontrolowania głośności odtwarzanej muzyki. Szczególnie w sesjach indywidualnych terapeuta powinien mieć możliwość umiejscowienia się możliwie blisko klienta pamiętając przy tym, że pozycja terapeuty względem klienta uzależniona jest od głębokości i kontekstu terapii oraz możliwości technicznych.

 

Zaleca się, aby na pierwszej sesji, na której wprowadzamy technikę SLD, dać klientowi możliwość wyboru sugerowanego jego preferencjami. Przynosi to z reguły dużo lepsze skutki, aniżeli naciskanie, aby wybór był podyktowany specjalnym znaczeniem utworu dla tej osoby. Pozwala to nawiązać kontakt z klientem i jest dla niego czynnikiem motywującym do udziału w sesjach. Ponadto wybór sugerowany faktem, czy klient lubi daną piosenkę czy też nie, uznaje się za pierwszy poziom w technice SLD. Z czasem bardziej istotne staje się przesłanie piosenki i jej znaczenie dla klienta lub grupy.

Denise Grocke i Tony Wigram podają przykładową instrukcję zachęcającą klientów do zastosowania metody SLD:

„Piosenki mogą być ważne dla nas i naszego życia, ponieważ one mówią nam o życiowych doświadczeniach wspólnych dla nas wszystkich – rozczarowania, straty, trudności w relacjach z innymi osobami, poszukiwanie tożsamości itd. Teraz wybierzemy piosenki, których lubicie słuchać i którymi możemy się podzielić z innymi. Możemy najpierw posłuchać piosenki a potem porozmawiać o wszystkim, co uważacie w niej za ważne. Czy możesz/możecie wybrać piosenkę, której teraz wysłuchamy?” (Grocke, Wigram 2007, s. 165).

Nieco inne wprowadzenie do stosowania techniki SLD, proponuje D. M. Brooks (1989). Sugeruje on, aby przedstawić klientom listę piosenek z prośbą, aby spróbowali porozumiewać się między sobą używając jedynie ich tytułów. Taka forma „zabawy” może ułatwić rozładowanie napięcia, zmniejszyć opory przed autoekspresją.

Bez względu na wybrany sposób pracy techniką SLD nie jest wskazane rozpoczynanie dyskusji na temat piosenki przed jej wysłuchaniem – pozwólmy, aby muzyka i słowa wywołały w odbiorcach całą gamę reakcji emocjonalnych i znaczeń. Aby ułatwić koncentrację uwagi na odtwarzanym utworze powinno się poprzedzić jego odtworzenie chwilą ciszy. Analogicznie postępuje się po zakończeniu słuchania, dając tym samym czas na chwilę refleksji. W trakcie prezentacji piosenki nie należy dopuszczać do rozmów i komentarzy, natomiast bardzo istotne jest uważne obserwowanie reakcji klientów i kontrolowanie głośności w taki sposób, aby słowa piosenki były słyszalne dla wszystkich uczestników sesji, ale jednocześnie, aby głośność odtwarzania była akceptowana przez słuchaczy.

Dobrym zainicjowaniem dyskusji może być pytanie o to, co podoba się w tej piosence, co uczestnicy sesji sądzą o zespole/wykonawcy? Posuwając się dalej możemy posłużyć się pytaniami: jakie jest przesłanie tej piosenki? Jakie mogły być motywy napisania/nagrania jej przez artystę? Co jest szczególnego w tekście tej piosenki, że zdecydowałeś się ją wybrać? Czy ta piosenka jest dla ciebie ważna w jakiś inny sposób, niż ze względu na słowa? Czy ta piosenka przypomina ci kogoś lub coś wyjątkowego w twoim życiu?

Z klientami, którzy są już zaawansowani w pracy terapeutycznej można również sięgnąć do pytań próbkujących powiązania znaczenia piosenki z wydarzeniami w obecnym życiu klienta: dlaczego właśnie dziś wybrałeś tą piosenkę? Czy jest coś w tej piosence, co odnosi się bezpośrednio do twojego obecnego życia? Jakie uczucia wywołuje w tobie ten utwór? Jakie wyobrażenia lub myśli pojawiają się kiedy słuchasz tej piosenki? Co ona ci daje, jakie potrzeby zaspokaja?

Aby zachęcić pozostałych członków grupy do włączenia się do dyskusji można zapytać czy ten utwór ma jeszcze inne znaczenia niż te, które zostały już wymienione? Jakie uczucia piosenka ta wywołuje u innych osób z grupy? Czy ktoś ma jeszcze coś do dodania?

Tak jak na każdej sesji muzykoterapii, tak i w pracy techniką SLD należy zawsze przestrzegać zasady, aby wybory muzyczne dokonywane przez klienta nie były negatywnie oceniane przez terapeutę, ani innych uczestników sesji. Wybór utworu powinien być uszanowany jako indywidualna decyzja danego klienta.

 

Podsumowanie

Techniki Songwriting i SLD może być efektywna zarówno w pracy z dziećmi, młodzieżą, jak i osobami dorosłymi. Rudenberg i Royka (1989) opisują je jako warte uwagi narzędzie w pracy z hospitalizowanymi dziećmi. Wskazują, że tworzenie piosenek oraz dyskusja nad słowami piosenek może pomóc dzieciom poradzić sobie z emocjami związanymi z rozstaniem bliskimi osobami, a także pomagać w zidentyfikowaniu i zaakceptowaniu odczuwanych emocji. Duże znaczenie techniki te mogą odegrać w pracy z osobami poszukującymi sensu życia, mającymi problemy ze zrozumieniem przeżywanych emocji, tożsamością, z młodzieżą z środowisk patologicznych.

 

 

Piśmiennictwo:

  1. Baker F., Wigram T., Stott D., McFerran K. (2008), Therapeutic Songwriting in Music Therapy (cz. 1), “Nordic Journal of Music Therapy”, 17 (2), s. 105-123.
  2. Baker F., Wigram T., Stott D., McFerran K. (2009), Therapeutic Songwriting in Music Therapy (cz. 2), “Nordic Journal of Music Therapy”, 18 (1), s. 32-56.
  3. Baumel L. (1973), Psychiatrist as music therapist, “Journal of Music Therapy”, nr 10, s. 83-85.
  4. Brooks D. M. (1989), Music Therapy Enhances Treatment with Adolescents. “Music Therapy Perspectives”, nr 6, s. 37-39.
  5. Davis W. B., Gfeller K. E., Thaut M. H. (1992), An introduction to music therapy theory and practice. Wm. C. Brown Publishers, USA, s. 114-117.
  6. Edgerton C.D. (1990), Creative Group Songwriting, “Music Therapy Perspectives”, vol. 8, s. 15-19.
  7. Ficken T. (1976), The Use of Songwriting in a Psychiatric Setting, “Journal of Music Therapy”, vol. 13, nr 4, s. 163-172.
  8. Gfeller K. (1987), Songwriting as a Tool for Reading and Language Remediation, “Music Therapy”, vol. 6, nr 2, s. 28-38.
  9. Grocke D., Wigram T. (2007), Receptive Methods in Music Therapy. Jessica Kingsley Publishers, London i Philadelphia.
  10. Konieczna-Nowak L. (2012), Muzykoterapia dzieci i młodzieży z zaburzeniami emocji i zachowania [w:] K. Stachyra (red.) Podstawy muzykoterapii, UMCS, Lublin, s. 221-237.
  11. Napoletano M. A. (1988), Teaching adolescent psychology using popular song lyrics. “Psychological Reports”, nr 62, s. 975-978.
  12. Rudenberg M. T., Royka A. M. (1989), Promoting Psychosocial Adjustment in Pediatric Burn Patients Through Music Therapy and Child Life Therapy. “Music Therapy Perspectives”, nr 7, s. 40-43.
  13. Schmidt J.A. (1983), Songwriting as a Therapeutic Procedure, “Music Therapy Perspectives”, vol. 1, nr 2, s. 4-7.
  14. Silber F., Hes J.P. (1995), The use of Songwriting with Patients Diagnosed with Alzheimer’s Disease, “Music Therapy Perspectives”, vol. 13, s. 31-34.
  15. Stachyra K. (2012), Podstawy muzykoterapii, UMCS, Lublin.
  16. Wheeler B.L. (1983), A psychotherapeutic classification of music therapy practices: A continuum of procedures. “Music Therapy Perspectives”, No. 1, s. 8-12.
  17. Wolberg L. R. (1977), The technique of psychotherapy. Grune & Stratton, New York.

Permalink do tego artykułu: http://arteterapia.pl/wybrane-techniki-muzykoterapii-oparte-na-piosenkach-krzysztof-stachyra/

Dodaj komentarz

Your email address will not be published.

Wpisz prawidłową odpowiedź: * Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

Przeczytaj inne:
Zapraszamy do lektury najnowszego numeru “Terapii przez Sztukę”
Ankieta INGAT (International Networking Group of Art Therapists)
XV. Światowy Kongres Muzykoterapii w Japonii
Zamknij